KİTAPLAR
SUT SIĞIRCILIĞI-YETİŞTİRME
SIGIR BESICILIGI
KEÇİCİLİK
KOYUNCULUK
BROSURLER
SÜRÜ YÖNETİMİ
BİLGİ NOTLARI
ÖĞRENCİ ÇALIŞMALARI
VIDEOLAR
Çukurova Bölgesi Sığır Yetiştiriciliğinin Yapısı

Çukurova Bölgesi Sığır Yetiştiriciliğinin Yapısı

Doç.Dr. Serap GÖNCÜ

 Memeli hayvanlardan elde edilen süt, bileşimi türden türe farklılık gösteren ve yavrunun ihtiyaç duyduğu bütün besin unsurlarını içeren yegane gıda maddesidir. Birçok yiyecek ve içecek canlının ihtiyaçlarının belli bir kısmını karşılayabildikleri ve belirli devrelerde tüketilebildikleri halde süt, canlının bütün ihtiyaçlarını tek başına karşılayabilen, onu geliştiren, verimli kılan ve uzun süre yaşatan sindirimi kolay bir gıda maddesidir. İnsanın tüm yaşamında önemli yeri olan süt, yeterli ve dengeli beslenme için gerekli olan hayvansal kaynaklı protein, yağ, laktoz ile vitamin ve mineral maddeleri tam ve yeterli oranda içerir. Süt beslenme değerinin yüksekliği yanında, vücut fonksiyonlarını düzenleyen, gelişmesini sağlayan, kemik ve diş oluşumun da önemli yeri olan temel bir gıda maddesidir. Türkiye’de 144 kg olan süt eşdegeri süt ve ürünleri tüketim miktarı, AB ülkeler (324 kg/yıl) ile ABD ortalamalarına (265 kg/yıl)  göre oldukça düşüktür (Karkacıer, 2000). Buna göre Türkiye’nin süt ve ürünleri tüketiminin gelişmiş ülkelerin gerisinde olduğu görülmektedir. Ancak belirtmek gerekir ki 1996 yılı verilerine göre, Türkiye süt ve ürünleri tüketim miktarı dünya ortalamasından (77 kg/yıl) iki kat yüksektir. Bu rakam gelişmekte olanlarda ise 44 kg/yıldır (Karkacıer, 2000). Yetersiz üretim, tüketimin düşük düzeyde kalmasında temel nedenlerden biridir. Sayısal açıdan hayvan populasyonu fazla olmasına rağmen ırkların daha çok yerli olması düşük verimi de beraberinde getirmektedir. Sığır basına bir laktasyon döneminde süt verimi Türkiye’de ortalama 1500 kg iken bu miktar gelişmiş ülkelerde 5000-6000 kg arasında değişmektedir. 1996 yılı rakamlarına göre, Türkiye’ de hayvan popülasyonunun yerli ırklardan oluşma oranı sığır için % 44, koyun için % 97’dir. Buna bölgeler arası coğrafya farklarından kaynaklanan farklılıkların da eklenmesi, sorunun çözümünün bölgeler bazında aranması gerekliliğini ortaya koymaktadır. Avrupa Birliği mevcut gıda ürünleri yasaları, katkı maddeleri, gıda çeşnileri, işleme yardımları, bulaşanlar, pestisit kalıntıları, veteriner ilaçları kalıntıları, gıda ürünleri ile temas eden maddeler, etiketleme, besin içeriği ile ilgili etiketleme, gıda ürünlerinin kurumsal kontrolü ve gıda ürünlerinde hijyen gibi çok çeşitli konularda düzenlemeler içermektedir. Gıda kanunlarının genel prensiplerinin vurgulandığı Yeşil Kitap, AB’nin gıda kanunlarının dayandırıldığı prensipleri tanımlamaktadır (Alpay, 2001). Türkiye genelinde olduğu gibi Çukurova bölgesinde de süt üretimi ve süt ürünleri sanayii ham madde temininden pazarlamaya kadar pek çok soruna çözüm bekleyen bir yapıya sahiptir. Özellikle süt sektöründe işleme ve pazarlama açısından önemli sorunlar mevcut olup, küçük aile işletmelerinden Avrupa standartlarında modern işletmelere kadar değişen ölçek ve niteliklere sahip üretim birimleri bir arada faaliyet göstermektedir. Üretilen sütün %40’ı herhangi bir işleme tabi tutulmadan çiğ süt olarak tüketiciye ulaşırken, %50’si mandıralarda, %10’u ise fabrikalarda değerlendirilmektedir (Gönç ve ark., 1993). Kırsal alanlara doğru gidildikçe pazar için üretim yapan işletmeler yerine Türkiye için karakteristik olan küçük, kendine yeterli olmaya çalışan işletmeler hâkim duruma geçmektedirler. Bu işletmeler ülke hayvancılığında yaklaşık %72’lik bir pay ile önemli bir yere sahip olup, bugün işletmelerin süt üretimlerinin kontrollü ve kaliteli üretime doğru iyileştirilmesi için yoğun gayretler söz konusudur (Güneş ve ark, 2002). Ancak bu konuda istenilen düzeyde sonuç alındığı veya yakın gelecekte alınabileceği ihtimalinden söz etmek mümkün görülememektedir. Süt işleme tesislerinde de üretime benzer bir durum görülmektedir. Süt işleme tesisleri 3850 civarında yıllık kapasiteleri 1000 ton ve üzeri olanların sayısı 1300 kadar olup toplam kapasiteleri 6.153.775 ton’dur.

Süt sanayiinde ürün cinslerine göre değişmekle birlikte fiilen kullanılan üretim kapasitesinin 1996 yılında % 14.9 ile %60.4 arasında değişmekte  olduğunu görmekteyiz (Benli, 2007)

 Toplum sağlığı açısından güvenli gıda tüketimi anlayışı içerinde tüketilen sütün kalitesine direkt etkili olan unsurların bir bütün olarak ele alınması gerekmektedir. İşletmelerin belirli bir süreç içinde ıslah edilerek modern hale getirilmesi tüketici sağlığı ve gıda güvenliği açısından önem taşımaktadır. Ancak mevcut üretim koşullarının iyileştirilmesi öncelikle üretim koşullarının bugünkü durumu ve problemlerinin çok iyi irdelenmesi ile mümkün olabilecektir. Çukurova bölgesi yaz aylarında yaşanan yüksek sıcaklık ve nem nedeniyle yetiştiricilik sistemleri, süt üretimi, korunması ve taşınmasında yaşanan problemler ile diğer bölgelere göre farklı bir yapı arz etmektedir. Bu çalışma, Çukurova Bölgesi süt üretim potansiyeli, piyasada satılan sütlerde kalite konulu çalışmalarda elde edilen sonuçlar ile süt sığırcılığı işletme koşullarında kaliteli süt üretimi ve etkili faktörlerin özetlenmesi ve bunların çözümüne yönelik öneriler geliştirilmesi amacıyla hazırlanmıştır.

 

Çukurova Bölgesi Sığır Yetiştiriciliği

Çukurova Bölgesi sığır yetiştiriciliğinin yapısı daha önce yapılan birçok çalışma ile ortaya konulmuştur (Kumlu ve ark, 1989; Özkütük ve ark,1986; Yeniçeri ve ark, 1986; Yurdakul ve ark., 1991; Şahin ve Yurdakul, 1995; Özkütük ve Göncü, 1997). Ancak yine de yapılan son çalışmanın tarihinin 1997 yılı olduğu göz önüne alınacak olursa Çukurova Bölgesi sığır yetiştiriciliğinde değişimin göstergesi olabilecek rakamların burada özet olarak verilmesinin faydalı olacağı düşünülmüştür. Çukurova bölgesi olarak  ova illerinden Adana, Hatay, Mersin ve Osmaniye benzer yapıya sahip olmaları  nedeniyle bu çalışma kapsamında değerlendirilmiştir. Adana’nın özellike Yüreğir ovası bu grubun karakteristik özelliklerini taşımaktadır. 2004 yılı verilerine göre (Çukurova Bölgesi toplam tarım alanı 1435063 ha olup, yem bitkileri ekim alanını %0.51 ile 1.04 arasında değişim gösterirken ortalama olarak %0.67 oranında kaldığı anlaşılmaktadır (Çizelge 1) (Anonim, 2006a). Çukurova Bölgesinde nadasa bırakılan alanların oranının ise  %0.10 ile 9.93 arasında değişim gösterdiği ve ortalama olarak %2.96 düzeyinde yer almaktadır. Çukurova bölgesinde faaliyet gösteren karma yem fabrikası sayısı ise 20 olup kapasiteleri 256 ton/saat’tir. Ancak fabrikalardan 5’i faal durumda değildir (Anonim,2001; Anonim, 2006b).

Türkiye’de 2002 yılı itibariyle karma yem fabrikası sayısı 575 olup toplam kapasiteleri 13.714 bin ton/yıl olup kapasite kullanım oranı %49 olarak bildirilmektedir (Karahocagil ve Ege , 2004). Bu fabrikaların 110 tanesinin aktif durumda olmadığı eklenen diğer bir sonucu oluşturmaktadır. Hayvancılığa en önemli girdi temini konumunda olan yem fabrikalarının çok farklı özelliklere sahip oldukları bilinmektedir. Yem fabrikalarının hammadde temininden teknoloji kullanımına kadar çok farklı sorunları olmakla beraber üretim maliyetlerinin yüksek olması temel problemler olarak bildirilmektedir. Özellikle hammaddede dışa bağımlılıktan dolayı maliyetlerin dünya fiyatlarının üzerinde olması sektörün gelişmesinin önündeki en önemli engel olarak öne sürülmektedir (Karahocagil ve Ege , 2004).

Şahin ve Yurdakul (1995) Adana ili Seyhan ve Yüreğir ilçelerin de süt sığırcılığı yapılan işletmelerde kaynak kullanımı ve verimlilik konulu çalışmalarında işletmelerin %58.1’nin bitkisel ve %41.9’unun ise süt sığırcılığı ağırlıklı faaliyette bulundukları, işletmelerin gelirlerinin %50’sinin süt satışı ile elde edildiği ve giderlerin %49.9 yem ve %35.8’nin ise işçilik giderlerinin oluşturduğunu bildirmektedirler. Yem bitkileri ekim alanlarını az ve %3.4 düzeyinde kaldığı aktarılan bir diğer sonucu oluşturmaktadır. Türkiye’de yem bitkileri tarımını geliştirme çalışmaları 1952 yılında Tarım Bakanlığı bünyesinde Çayır-Mera ve Yem Bitkileri Şubesinin kurulması ile hızlanmıştır. Bu yıldan başlayarak yeni yem bitkilerinin adaptasyon çalışmaları yapılırken, diğer taraftan çiftçilere bedelsiz yem bitkisi tohumları dağıtılarak üretim teşvik edilmiştir. Bu projede 1952-1975 yılları arasında 2028 ton yonca, 3650 ton korunga, 8700 ton fiğ tohumu çiftçilere dağıtılmıştır. Aynı süre içerisinde Bakanlık tarafından çiftçilere 68 bin ha yonca, 37 bin ha korunga, 82 bin ha fiğ ekimi yapılmıştır (Açıkgöz ve ark., 2007). Yem bitkileri ekimini destekleme çalışmaları halen devam etmekte olup yem bitkileri ekim alanında artış olması beklenmektedir. Ancak bu artışın Türkiye ihtiyaçları karşılamanın çok gerisinde olacağı tahmin edilmektedir (Açıkgöz ve ark., 2007).Çukurova Bölgesi yem bitkileri ekim alanları oranlarına bakıldığında bu değerin ortalama %0.67 olduğu anlaşılmaktadır (Çizelge 1).

 Çizelge 1. Çukurova bölgesi alan kullanım özellikleri (ha) (Anonim, 2006b)

İller

Toplam tarım alanı

Ekili tarla

alanı

Nadas

Nadas alanları oranı (%)

Yem bitkileri

Yem bitkileri ekim

Alanları Oranı (%)

Karma yem fabrikaları ve kapasite ton/saat

Adana

595861

516403

10250

1,72

4918

0,83

14

186

Mersin

396474

248204

39377

9,93

2024

0,51

2

25

Hatay

286444

182841

300

0,10

872

0,30

2

20

Osmaniye

156284

145173

120

0,08

1619

1,04

2

25

Toplam

1435063

1092621

50047

2,96

9433

0,67

20

256

 

Bölgede toplam nüfus bakımından en kalabalık il 1849478 kişi ile Adana , en düşük il ise   458782 kişi ile Osmaniye’dir. Çukurova Bölgesi illeri 2000 nüfus sayım sonuçları Çizelge 2’de verilmiştir. Burada yer alan bilgilerden Çukurova bölge nüfusunun 5213386 olduğu ve bunu %62,62’nin şehirlerde yaşadığı anlaşılmaktadır (Anonim, 2006).

 

Çizelge 2. Çukurova Bölgesinde Nüfus Dağılımı (Anonim, 2006b) 

İller

Toplam nüfus

Şehir nüfusu

Köy nüfusu

Şehir nüfusu/ toplam nüfus (%)

Adana

1849478

1397853

451625

75,58

Mersin

1651400

999220

652180

60,51

Hatay

1253726

581341

672385

46,37

Osmaniye

458782

311994

146788

68

Çukurova

5213386

3290408

1922978

62,62


Çizelge 3. Çukurova Bölgesinde Tür ve Yaş Gruplarına Göre Hayvan Populasyonu(Anonim, 2006b)

İller

Buzağı (erkek)

Buzağı (dişi)

Tosun (1-2 yaş)

Düve (1-2 yaş)

İnek (2 +)

Boğa (2 +)

Sığır toplam

Manda

Koyun

Keçi

Adana

11890

19862

11618

25942

68863

4791

142966

189

202883

226887

Mersin

9456

10079

6115

13647

42361

2125

83783

30

217161

410920

Hatay

8785

8920

9220

9480

38580

1384

76369

337

73505

62649

Osmaniye

7261

9420

3323

10491

37661

1127

69283

54

77420

48040

Çukurova

37392

48281

30276

59560

187465

9427

372401

610

37392

48281


 Türkiye genelinde sığır sayısında azalma olduğu bilinmektedir. Adana ili sığır popülasyonundaki değişim bu açıdan incelendiğinde (Çizelge 4) 1996 yılında Adana ili toplam sığır varlığının 255798 baş olduğu ancak 2004 yılında bu değerin 142966 başa indiği anlaşılmaktadır. Ancak, kültür ve melez sığırların toplam populasyondaki oranının son 8 yıl içinde saf kültür ırkı ve melezleri lehine bir artış gösterdiği  yine bu çizelgenin yorumlaması ile ortaya çıkan bir diğer gerçektir. Bu süreçte, toplam sığır mevcudunda önemli bir artış olmaması yerli ırkların yerini saf Siyah Alaca ve bunların yerli ırklarla olan melezlerine terk ettiği anlaşılmaktadır. Bu durum yerli ırkların toplam populâsyondaki oranının %16.26 ya düşmesi ile de desteklenmektedir.

 

Çizelge 4. Adana Sığır Populasyonu ve Irklara Göre Dağılım(Anonim, 2004)

 

2002

 2003

2004

İlçeler

Kültür

Melez

Yerli

Toplam

Kültür

Melez

Yerli

Toplam

Kültür

Melez

Yerli

Toplam

Aladağ

800

2955

4099

7854

800

2855

3564

7219

800

2286

3544

6630

Ceyhan

410

16352

600

17362

444

16325

610

17379

533

16265

592

17390

Feke

900

2500

5790

9190

1000

2700

5500

9200

1240

3020

4600

8860

İmamoğlu

281

5719

 

6000

350

5500

 

5850

380

5700

 

6080

Karaisali

420

6455

2060

8935

550

6340

2095

8985

1088

6090

2086

9264

Karataş

 

7022

 

7022

 

7022

 

7022

 

7022

 

7022

Kozan

4055

20800

3200

28055

4410

19200

3100

26710

4810

19600

2260

26670

Pozantı

85

240

1110

1435

80

230

1025

1335

83

210

1020

1313

Saimbeyli

 

985

5100

6085

 

1005

5290

6295

 

1055

5380

6435

Tufanbeyli

2250

4000

3050

9300

2230

3930

3000

9160

2240

4030

3160

9430

Yumurtalik

 

3000

650

3650

 

2989

641

3630

255

3365

212

3832

Yüreğir

1150

30600

250

32000

1150

30600

250

32000

1140

30350

260

31750

Seyhan

3195

3800

280

7275

3270

3920

280

7470

2010

6150

130

8290

Adana

13546

104428

26189

144163

14284

102616

25355

142255

14579

105143

23244

142966

 

Adana'da Tarım İl Müdürlüğü kayıtlarına göre, çeşitli kapasitelerde süt işleyen tesis sayısı 2004 yılı itibariyle 22 adet olup bunlardan başlıca 11 süt işleme tesisinin toplam kapasitesi 65500 tondur (Anonim, 2004).  Adana ilinde inek sütü, Mersin’de keçi ve koyun sütü üretiminin ön planda yer aldığı anlaşılmaktadır (Çizelge 5). Çukuorva bölgesi toplam süt üretiminde %96.79 ile sığır türü ön plana çıkmaktadır. Toplam süt üretiminin %14.70'i populasyondaki oranları %2.31 düzeyinde olan kültür ırkı ineklerden %77.44'si ise populasyondaki oranları %18.28 olan melez ineklerden elde edilmektedir. Yerli ırk ineklerin toplam populasyondaki oranı %2.92 olup, toplam süt üretimine katkısı ise %4.65 düzeyindedir (Çizelge 6). 1994 yılı durumu ile karşılaştırıldığında (Özkütük ve Göncü, 1997) melez gruptan elde edilen süt miktarının toplam süt üretimine katkısının artış gösterirken yerli ırkların katkısının gerileme gösterdiği anlaşılmaktadır. Bu durumun genel beklentiler içerisinde değişim gösterdiğini ileri sürmek yanıltıcı olmayacaktır.


Çizelge 5. Çukurova Bölgesi Hayvansal Ürünler Üretim Değerleri (Anonim, 2006c)

İller

Beyaz et (ton)

Kırmızı et (ton)*

Yumurta sayısı (1000)

İnek sütü (ton)

Manda sütü (ton)

Koyun sütü (ton)

Keçi sütü (ton)

Deri (adet)

Adana

7598

2131

61052

150484

65

7608

10271

64434

Mersin

17189

5243

62812

105929

16

8053

20845

154012

Hatay

2304

5585

63544

86800

171

2234

2261

87759

Osmaniye

-

1147

26059

87333

20

2401

1076

38955

Çukurova

28079

29883

341810

676929

289

41312

66423

669744


 

Çizelge 6.Adana'da Türlere Göre Süt Üretimi(ton)  ve Sağmal Sayıları (Anonim, 2004)

 

Sağmal  sayısı

Oran (%)

Süt  üretimi

Oran (%)

Kültür ırkı inek

5355

2,31

19278

14,70

Melez inek

42312

18,28

101549

77,44

Yerli inek

6771

2,92

6094

4,65

 

Bu değerlerden Adana ilinde kişi başına yılda 70.9 kg süt üretildiği anlaşılmaktadır. Üretim ile tüketim arsındaki açığın dış kaynaklardan karşılandığı düşünülse de aradaki fark insan beslenmesi açısından önemli noktalara işaret etmektedir.

DİĞER BİLGİLER
SUT SIGIRCILIĞI-BESLEME
RASYON HAZIRLAMA
RASYON PROGRAMLARI
SUT SIĞIRCILIĞI-ÜREME
HAYVAN BESLEME - GENEL
SÜT KALİTESİ
Site İstatistikleri
Online: 35
Günlük: 98
Aylık: 13942
Yıllık: 55171
Toplam: 55171