KİTAPLAR
SUT SIĞIRCILIĞI-YETİŞTİRME
SIGIR BESICILIGI
KEÇİCİLİK
KOYUNCULUK
BROSURLER
SÜRÜ YÖNETİMİ
BİLGİ NOTLARI
ÖĞRENCİ ÇALIŞMALARI
VIDEOLAR
Sığır Yetiştiriciliğinde Boğa katalogları Kullanımı

Bu çalışma

IRMAK, Y., GÖNCÜ KARAKÖK, S., 2007. Sığır Yetiştiriciliğinde Boğa katalogları Kullanımı . 3. Ulusal Zootekni Öğrenci Kongresi. 17-18 Mayıs, 2007, Maraş. da sçzlü bildiri olarak sunulmuştur.

Sığır Yetiştiriciliğinde Boğa katalogları Kullanımı

Yeliz IRMAK, Serap GÖNCÜ KARAKÖK

Çukurova Üniversitesi, Ziraat Fakültesi, Zootekni Bölümü, 01330 Balcalı Adana.

Özet

Bu çalışma çiftliklerde çalışacak öğrencilere boğa katalogları kullanarak sürü ıslahı için boğa seçimi konusunda bilgilerini iyileştirmek amacıyla hazırlanmıştır.

Anahtar Kelimeler: Islah, Boğa, Katalog

Abstract

This study is prepare for students who will work on farm contiditons to improve their knowledge about catalog evaluation and bull selection for improvement of the herd.

Key words: Breeding, Sire, Catalogues

GİRİŞ

Günümüzde işletmelerde kullanılacak boğanın seçimi konusunda bilinçli yol izlenmesi zorunluluk haline gelmiştir. Sürüdeki bir özelliğin yükseltilmesi yönünde seçim yapılırken genetik yapının da geri planda bırakılmaması gerekmektedir. İncelenmesi gereken katalog sayısı ve katalogdaki bilgiler oldukça fazla olmakla beraber işletmeye getirileri dikkate alındığında özenle üzerinde durulması gereken bir konuyu oluşturmaktadır.

İyi bir katalog güzel bir tanıtım kısmı ile başlar ve satış hakkında detaylar ile iletişim bilgilerini içerir. Bu bilgiler kısmen tüm kataloglarda yer almaktadır. Daha sonra katalog tanıtım ve kullanım bilgilerinin kullanıcının rahat anlayabilmesi amacıyla açıklama kısmının olması gerekmektedir. Kataloglarda kullanılan kısaltmalar çok değişkenlik göstermekte olup katalogda sayısal kısaltma kullanımı da yaygın uygulamalar arasındadır. Esasında bu sayısal kısaltmalar da daha çok yer kazanmak ve daha çok şeyi daha az yerde kodlayarak anlaşılabilirliğini artırmak amacıyla geliştirilmiş olmasına rağmen kullanıcının yorumlaması için bunların belirtilmesi çok büyük önem arz etmektedir. Burada bildirilen sayısal kodlar çok önemli bilgiler içermekte boğa seçiminde özelikle kullanılması gereken notları açıklamaktadır. Ayrıca her bir organizasyon kullandığı hesaplamada belirli bir yılı esas alarak kendi boğa sonuçlarını sunmakta olup baz alınan yıla göre değerler çok yüksek veya düşük olabilmektedir. Ön kısmın sağ tarafında genel olarak ırk değerlendirmelerinde değişik özellikler için satılan boğa ve kızlarına ait ortalama EPD değerleri verilmektedir. Bunlara ek olarak, boğanın üstünlüğüne bağlı olarak ırkın en iyi %25’inde i veya %1 inde yer alan özellikler gibi ek bilgilerde verilebilmektedir. Bu nedenle kataloglarda yer alan bilgileri yorumlayabilen yetiştirici için boğa seçimi artık mevcutlar içinden istenen özellik bakından en yüksek ortalamaya sahip olan boğanın tespitine kalmaktadır.

İşletmenin Boğa Seçim Amacının Tespiti
Boğa seçimi konusunda işletmelerin kendi koşulları için bir tercih yapmaları ve boğa seçim amaçlarının ekip çalışması yapılarak net olarak tespit edilmesi gerekir.

  1. Seçilecek boğanın işletmeye ne yönde katkı sağlayacağının belirlenmesi
  2. Boğanın düvelerde mi yoksa ergin ineklerde mi yoka her iki grupta da mı kullanılacağı
  3. Sürüde elde edilen dişiler sürü yenilemede mi kullanılacağı
  4. Elde edilecek buzağıların ne amaçla değerlendirileceği
  5. İşgücü olanakları
  6. Yem kaynakları, çevre şartlarının durumu
  7. Seçilen boğanın sürü ıslahına ne gibi katkılarının olacağı gibi basit temel sorulara cevap verilmesi ile seçimde zerinde durulacak temel kriterler belirlenmiş olacaktır (Scott, 2005).

İşletmede İstenen Özellik Tespiti

İşletmenin boğa seçimi yapabilmesi için öncelikle kendi yapınsın çok iyi değerlendirmiş ve analiz etmiş olması gerekmektedir. İşletme performansının iyileştirilmesi ve sürü sağlığında problem olan özelliklerin iyileştirilmesi gibi konular dikkate alınarak süt miktarı yağ, protein içeriği gibi konular ile seçilecek boğanın bu özelikler bakımından durumu yanı sıra tip özellikleri bakımından değerlendirme sonuçları da büyük önem arz etmektedir. Ayrıca, boğanın düveler için kullanılması durumunda doğum kolaylığı ve doğum ağırlığı özellikleri ön plana çıkarken inek için kullanılacak boğalarda bu özellik çok büyük öneme sahip olmamaktadır. Üzerinde durulan özelikler bakımından sürünün üstün olduğu özellikler ile zayıf olduğu özelliklerin tespiti uygun metotlar kullanılarak yapılmalıdır. Seçimde kullanılacak özellik sayısı arttıkça bu talebi karşılama özelliğine sahip boğa bulma sayısı da azalmaktadır. Aynı durum ok yüksek seviyelerde talep oluşturulduğu durumda da söz konusu olacaktır. Bu konuların tespiti üzerinde önemle durulması gereken incelikle çalışılması gereken temel noktaları oluşturmaktadır.

İşletmenin sürü ıslahında hedeflerini tespiti edebilmesi için uzun soluklu bir ıslah programı geliştirmesi gerekir. Bu amaçla elindeki en iyi kaynak ise sürünün geçmişe dönük kayıtları olup bunların uygun metotlar kullanılarak değerlendirilip işletenin mevcut durumu ve gelecekteki beklentilerinin açık bir şekilde ortaya koyulması gerekir. İşletmenin en önemli kaynağı ise çalıştığı ırk ve materyali kendi ırk özelliklerinden istenen vasıflara ne kadar sahip olduğu sorularını cevaplanması gerekir. Bu amaçla, sürünün dış yapı özelikleri bakımından sınıflandırılmasının yapılmış olması söz konusudur.

Bu özellikler belirlendikten sonra hangi boğanın arzu edilen özellikler bakımından istenen düzeyde olduğunu tespit edilesi aşaması gelmektedir. Bu aşamada boğa kataloglarında yer alan bilgilerin yorumlanması önem kazanmaktadır. İstenen özeliğe sahip boğanın bulunması bazen pek çok katalog veya aynı katalogda yer alan pek çok boğanın pek çok özellikler bakında tek tek incelenmesini gerektirmektedir. Bu aşamada istenen özelliklere sahip iken bir diğer özellik olumsuz yönde etki edebilecek düzeyde olabilmektedir. Bu arada seçilen boğa ya ait spermlerin pazarda mevcut ve makul fiyata ulaşılabilecek şekilde ulaşılabiliyor olması da önem arz etmektedir. İstene boğa seçildikten sonra fiyatını çok yüksek olması veya spermanın elde olmama ihtimalide söz konusu olup alternatifli seçim listesi hazırlamak gerekebilmektedir.

Islah organizasyonları tarafından boğalar, organizasyonun amacına göre değişmekle birlikte yaklaşık 40 özellik bakımından değerlendirmeye tabii tutarlar.

Boğa kataloglarında yer alan bilgilerin değerlendirilmesi ve istenen özeliklere sahip olanların ayrılmasında sonra tüm istekleri karşılamadığı ve bazı tercihlerde tasarruflarda bulunmak gereği ortaya çıkabilmekte ve o zaman üzerinde durulan özelliklerin sayısının azaltılması gerekebilmektedir. Bu bilgileri mevcut kataloglar incelenip sonradan teknik şartname yazarak istenen özelliğe sahip boğaları spermlerin talep edilmesi ve stoklu çalışmak uygun bir çözüm yolu olabilmektedir.

Yapılan ıslah çalışmasının amacına bağlı olarak ele alınan tüm bu özelliklerden gerekli olanlar seçilerek belirli istatistik modeller vasıtasıyla değerlendirmelere tabii tutulurlar. Ancak hayvancılığı gelişmiş ülkeler bu konuda standart değerlendirme yönüne gitmiş olup tüm ıslah programlarında boğaların seçiminde bu noktaları da dikkate almaktadır. Islah organizasyonları yaptıkları bu değerlendirme sonuçlarını da boğaların özellikleri ve değerlendirme sonuçlarını bir katalog olarak hazırlayıp ilgililerin bilgisine sunmaktadır. Bir diğer deyişle değerlendirmeler sonucu her bir boğanın en iyi olduğu konular ve ele alınan diğer kriterlere göre tüm boğalara göre sıralamadaki yeri belirlenmiş olur. Ancak bir boğa katalogunda yer alan bilgilerin neler olduğu ve ne ifade ettiği konusunun ilgili tarafından önceden bilinmesi daha bilinçli ve doğru seçim yapmaya olanak sağlar.

Boğa Katalogları

Et Irkı Boğalara Ait Kataloglar

Henüz Türkiye’de yaygın uygulama alanı bulamayan et ırkı sığırların tanıtıldığı boğa kataloglarıdır ki bunlar Avrupa ve ABD de geniş çaplı kullanılmaktadır (Resim 1ve 2).

Resim 1. Et ırkı boğa tanıtım kataloğu

Resim 2. Et ırkı boğa tanıtım kataloğu bilgiler

Et ırkı boğa tanıtım katalogları süt ırkı boğa tanıtım kataloglarından daha farklı bilgi içeriğine sahiptir.
Ultrason sonuçları
IMF: Kasiçi yağ yüzdesi & oranı
REA: Gözkası alanı sq. in. & oranı
BF: 13 cü kaburgalardaki sırt yağı kalınlığı in. & oranı
Performans Özellikleri:
FS: 365 güne göre düzeltilmiş beden puanı
ADG: Ortalama canlı ağırlık kazancı , (sütten kesim- 12 ay arası dönem) & oranı
WW: 205 gün düzeltilmiş sütten sütten kesim ağırlığı & oranı
YW: 365 gün düzeltilmiş sütten sütten kesim ağırlığı & oranı
SC: verilen tarihte yapılan ölçümdeki gerçek testis torbası çevre ölçüsü
EPD özellikleri:
BW: Doğum ağırlığı
WW: Sütten keism ağırlığı
YW: 1 yaş ağırlığı
MILK: Anneye ait süt
IMF: Kas içi yağ
REA: Göz kası alanı
BF: sırt yağı
Renk özellikleri bakımından DNA test sonucu:
Homozigot Siyah-Bu boğa kırmızı veya siyah dişilerle çiftleştirldiğinde %100 siyah döl verecek demektir .

Heterozigot siyah- Bu boğa resesif kırmızrenk geni taşımakta olup sadece siyah dişilerle çiftleştirildiğinde %100 siyah renkli döl verir. Eğer heterozigot siyah dişilerle çiftleştirilirse %75 siyah %25 kırmızı buzağılar olacak demektir. Eğer kırmız dişiler ile çiftleştirilirse %50 kırmızı ve %50 siyah buzağılar verecektir.

Oranlar:çağdaşlarının ortalamasına göre bireysel performans değerini ifade eder.

Meme puanlaması: Bütün dişiler buzağılamada meme başı ve meme özellikleri bakımından en iyi 1 ile en kötü 5 puan arasında puanlanmaktadır. 1 ve 2 puanı almış ineklerin küçük ve iyi şekilli 3 puan alan orta derecede iyi ve 4 ve 5 puan alanlar ise büyük meme başlarına sahiptir anlamı taşımaktadır.

Beklenen Döl Farklılığı (EPD):Belirli bir özellik bakımından gerçek değerlerle ifade edilen genetik değeri ölçüsüdür.

Süt Irkı Boğalara Ait Kataloglar

Süt ırkı boğa seçiminde önde gelen konular süt verimi, süt kompozisyonu ve dış yapı özellikleri bilgilerdir.

Bu bilgiler her katalogda farklı şekillerde de olsa benzer şekilde sunulmaktadır (Resim 3 ve 4). Bir boğa seçimi süt verimi bakımından yapılacaksa boğanın döllerine veya kız kardeşleri ile ebeveynlerine ait süt verimlerinin bilinmesi gerekir. Bu nedenle bir boğa katalogunda bu verim özelliklerine de yer verilir. Bir boğa katalogu örneği değişik şekillerde düzenlenmesi mümkün olmakla birlikte içerdiği bilgiler birbirine benzer olması için geniş çaplı kullanımı sağlamak için gerekliliktir. Her ülke veya örgüt, hedef kitlesine göre boğa kataloglarını farklı biçimde tasarlayabilmekte ve içerikler de birbirinden farklı olabilmektedir. Farklı örgüt veya ülkelerin boğalarından yararlanmak isteyen yetiştiriciler açısından bu uygulama önemli güçlükler yaratabilmektedir. Her şeyden önce, karşılaştırma yapmak daha güç olabilmektedir. Görüldüğü üzere her ülke kendine özgü tanımlama parametreleri üzerinde durmakta ve farklı puanlama yapmaktadır.

Çizelge 1. Boğa kataloglarında bulunan kısımlar ve içerdiği bilgiler

Tanımlayıcı bilgiler
Boğanın adı, numarası, doğum tarihi, doğum yeri, en belirgin özellikleri Sütçü, kolay doğum, uzun ömürlülük ve tırnakların sağlamlığı gibi
Soy kütüğü bilgileri
Boğanın ana ve baba adı ile numaraları verilmektedir. Boğanın ana süt verimleri ile süt yağ verimine ait veriler yine bu kısımda verilmektedir.
Damızlık değeri
Boğanın kaç adet kızının olduğu ve kaç işletmede değerlendirildiği, bilgilerin güvenirlik derecesi verilir.
Bu kısımda ayrıca kızlarının süt verimlerinin (süt miktarı, yağ ve protein verimi) ortalamadan üstünlükleri verilmektedir.
Damızlık indeksi, bu terim süt verimi damızlık değerinin standartlaştırılmış yani karşılaştırılabilir halidir(100 puan ortalamadır).
Kızlarının dış görünüş özellikleri puanları
Genel yapıya göre puanlama ve doğrusal değerlendirme metoduna göre sınıflandırma sonuçlarını vermektedir. Dış yapı özellikleri 100 ortalama değer olarak kabul edilip kızların ortalamaya göre durumunu belirtmektedir.

 

 

Resim 3. Amerika boğa katalog örneği

Resim 4. Almanya’da Süt ırkı boğa katalogu

Resim 5. İtalya’da Süt ırkı boğa katalogu

Şekil 2. Boğa katalogunda dış yapı özeliklerine ait puanlama sonuçları

Bu nedenle bu farklı ifadelerin ortak anlamda yorumlanması gerekmektedir. Bu nedenle sperma ithal edilen ülkelerin tanımlama özelliği ve puanlarının belirlenmesi gerekir. Bu nedenle katalog bilgilerinin bilgilendirme amacı dışında, satış amacı da güttüğü göz ardı edilmeden yorumlanması büyük önem taşımaktadır.

Bu kataloglarda kullanılan özelikler aynı olmasına rağmen puanlamalar farklılık göstermektedir (Şekil 2ve 3). İtalya boğa katalog sisteminde Dorada isimli boğa için puanlar 0 ile 5 arasında yer alırken Almanya boğa katalog sisteminde de yer alan aynı boğa için aynı değerler 50 ile 130 arasında değişmektedir. İtalya’daki yapılan puanlama sisteminde her birim 2 puana karşılık gelmektedir.

Bir diğer deyişle puanlamada kullanılan sayılar -2,-1,0,+1,+2 bu sayıların Türkiye’deki puan karşılığı ise şöyle yapılmaktadır:1,3,5,7,9 (İtalyanlar 0=5 olarak kabul etmişlerdir). Almanya’daki uygulanan puanlama sisteminde ise her 12 birimde 1 puan artış olmaktadır. Yani Almanların kullandığı sistemde 100 puan=5puan olarak kabul edilmektedir. Esasında burada özellikler veya boğanın yer aldığı sınıf değişmemekle beraber aynı boğanın yer aldığı sıralamanın ifade tarzı puanlama sisteminden dolayı farklı olmaktadır.

Boğa kataloglarında yer alan kısımları ayrı ayrı tanımlamak gerekirse her kısımda yer alan bilgilerin çok iyi bir şekilde yorumlanması gerekmektedir

Pedigri Bilgileri

Bir işletmedeki hayvanların birbirleriyle karıştırılmayacak şekilde bireysel numaraları ile ebeveynlerine ait bilgilerin olduğu kayıtlara pedigri kaydı adı verilir (Yarkın, 1961).

Islahta veya ineklerin seçiminde ise ineğin bireysel verim kayıtlarının ve ebeveynlerine ait bilgilerinin işlendiği kayıtlar inek tanıtma kartları olarak adlandırılır. Bir düve doğum yaptıktan sonra inek tanıtma kartı açılır ve bu ineğin tüm bilgileri bu kartlara işlenir. Bu işlemler bugün için bilgisayarda yapılmaktadır.

Bu belgelerin ıslahta bir değer taşıması ve ülke düzeyinde kabul görmesi için ıslah organizasyonu tarafından onaylanması gerekir. Bu durumda bu belgenin adı soy kütüğü belgesi haline gelmesi gerekmektedir. Soy kütüğü belgeleri de içerdikleri bilgi miktarına göre ikiye ayrılarak değerlendirilmektedir.

Saf ırk sertifikası:Sadece ineğin tanımlayıcı bilgilerini (soy kütüğü numarası, doğum tarihi, cinsiyeti ve tipi ırkı baba ve ana numarası) içeren belgedir.

Damızlık belgesi (pedigri): Saf ırk sertifikasında verilen bilgilerle birlikte süt verim özellikleri ve damızlık değerine sahip olan sığırın sahip olduğu belgedir. Damızlık belgesi yukarıdaki şekliyle kısaca tanılanmış olup içermesi gerekli bilgiler aşağıdaki şekilde verilebilir (TKB, 2000).

  • Sığırın soy kütüğü numarası
  • Doğum tarihi
  • Cinsiyeti
  • Irkı
  • Baba soy kütüğü numarası ve doğum tarihi
  • Ana soy kütüğü numarası ve doğum tarihi
  • Anası ve anneannesinin süt verimleri
  • hayvanın doğduğu ve son bulunduğu işletme sahibinin adı ve adresi

Belgeyi düzenleyen ve onaylayan kurumların mührü ve onaylayan şahsın adı ve imzası

Çizelge 2. Pedigri de yer alan bilgiler

Düveyi tanımlayıcı bilgiler
Kulak numarası, doğum tarihi ve ırkı
Tohumlatma bilgileri
Tohumlama tarihi ve Spermanın ait olduğu boğa ve soy kütüğü numarası
Ebeveyn bilgileri
büyükbabası, babaannesine, dedesine ve anne annesine ait bilgiler
Dış görünüşe göre puanı
İneğin farklı dönem ve yaşlarında yapılan dış yapı değerlendirme puanlama sonuçları bu kısımda yer alır
Laktasyon kontrol sonuçları
Bu kısımda ineğin laktasyon kontrolünde tespit edilmiş süt verimleri ve laktasyon süt verimi ile protein yağ ve somatik hücre puan değerleri yer alır
Sağlık bilgileri
İneğe yapılan aşılama ve tedavi gibi çeşitli uygulamalar bu kısımda yer alır

Eğer sürü oluşturmak amacıyla gebe düve alınacaksa tüm veriler dikkatle incelenmeli istenilen verim özelliklerine sahip düveler ayrılmalıdır. Tıpkı boğa seçiminde olduğu gibi burada da sürünün devamlılığı ve yaşama gücü bakımından diğer özelliklerde incelenerek en az problemli olanlar seçilmesine dikkat edilmelidir.

Şekil 3. Boğa katalogunda yer alan pedigri bilgileri

Boğa katalogunda pedigri kısma ait detaylar incelendiğinde burada boğanın ebeveynlerine ait bilgilerin yer aldığı anlaşılmaktadır. Boğanın doğum tarihinin 1995 07 06 olduğu, yetiştiricisinin Gr-Klussmann, Campemoor olduğu ve resmin 10 yaşındaki halini gösterdiği ve Kulak numarası ile Boğanın sahip olduğu belli özelliklerine göre, kızlarında öncelikle hangi özellikleri geliştirebileceğini gösteren aAa işareti yer almaktadır.

Yukarıda yapılan açıklamalara göre dorado boğasına ait kızlarının kayıtlı süt verimi bilgileri şu şekildedir;

Sekiz laktasyon verimi kayıtı bulunmaktadır laktasyon süresi 305 gündür, bu verimlerin içerisinde en yüksek verimini ikinci laktasyonunda (12263) gerçekleştirmiştir. Süt deki protein oranı %4,19 protein miktarı ise 508 kg dır. Sütdeki yağ oranı %3,26 , yağ miktarı 396 kg. dır.

Bir boğa katalogu örneği değişik şekillerde düzenlenmesi mümkün olmakla birlikte içerdiği bilgiler birbirine benzer olması için çalışılmaktadır. Sonunda bir boğa katalogunda yer alan tüm bu bilgiler amaca yönelik olarak incelenerek amaca hizmet eden özellikler bakımından en iyi boğalara ve boğanın spermaları tercih edilir.

Mesela sürümüzde süt verimini artırmak istiyorsa süt verimi yönünden yüksek puanı olan boğalar üzerinde durulacağı açıktır. Ama bu seçim yapılırken diğer faktörler bakımından da iyi bir boğa olmasında sakınca olmayacağı için diğer bilgiler konusunda da seçilen boğanın diğerlerine üstün olması bir zarar getirmez.

Ancak seçilen boğa yüksek süt verimli olsun diye ayak problemi olan veya Mastitise hassas olan boğanın seçilmesi sonunda sürüde istenmeyen problemlere sebep olacaktır.

Bir diğer örnekte eğer seçilen boğanın kızlarının gebe kalma oranları düşükse sürüde gebelik oranında problem olacağı ve kısırlık probleminin önemli bir sorun olarak sürüde kendini göstereceği açıktır.

Tüm bu nedenlerle böyle bir problem olmaması için tüm özellikler bakımından boğanın iyice incelenmesi gerekir. Boğa katalogunda pedigri kısma ait detaylar incelendiğinde burada boğanın ebeveynlerine ait bilgilerin yer aldığı anlaşılmaktadır.

Boğanın doğum tarihinin 1995 07 06 olduğu, yetiştiricisinin Gr-Klussmann, Campemoor olduğu ve resmin 10 yaşındaki halini gösterdiği ve Kulak numarası ile Boğanın sahip olduğu belli özelliklerine göre, kızlarında öncelikle hangi özellikleri geliştirebileceğini gösteren aAa işareti yer almaktadır.

Bir boğa katalogu örneği değişik şekillerde düzenlenmesi mümkün olmakla birlikte içerdiği bilgiler birbirine benzer olması için çalışılmaktadır. Sonunda bir boğa katalogunda yer alan tüm bu bilgiler amaca yönelik olarak incelenerek amaca hizmet eden özellikler bakımından en iyi boğalara ve boğanın spermaları tercih edilir.

Boğa Seçiminde Dış yapı Özellikleri

A-Genel Yapıya Göre Sınıflandırma

Ancak genel yapıya göre puanlama yapabilmek için doğrusal tanımlama yöntemine göre puanlamada ele alınan vücut kısımlarının iyi ve kötü olarak sınıflandırılmasında kullanılan ölçütlerin iyi bilinmesi gerekmektedir.

Ancak her bir vücut kısmı değerlendirilirken dikkate alınan iyi ve kötü olarak belirtilen noktalar söz konusudur. Dış yapıya göre puanlamada her bir vücut kısmının değerlendirilmesinde göz önünde bulundurulan noktalar Çizelge 3’de verilmiştir.

Çizelge 3’den anlaşılabileceği üzere genel yapıya göre puanlama metodunda başlıca dört özelliğe göre puanlama yapılmakla beraber her bir özellik için dikkate alınması gereken özellik sayısı 27’dir.

Daha sonra ele alınan vücut kısımlarına verilen puanlar, toplam puanlamadaki ağırlık yüzdesi ile çarpılarak toplam puanda bu vücut kısmının alacağı puan miktarı belirlenir. Çizelge 4’de toplam puanın nasıl hesaplandığına dair bir örnek verilmiştirHer bir vücut kısmına verilen puanlar ağırlık katsayısı ile çarpılarak elde edilmiş olan toplam puan aşağıdaki yorumlar kullanılarak değerlendirmeye tabii tutulur. Bir ineğin mükemmel olarak sınıflandırılması için yani 90 puanın üzerine çıkabilmesi için 4 vücut bölümü bakımından 80 ve daha yukarı alması gerektiği açıktır.

Herhangi bir vücut bölümünden 80 den aşağı puan alan inek mükemmel olarak sınıflandırılmaz. Puanlamada kontrol açısından sadece 3 ve 4 buzağısı olan ineklerin her bölümden 89 ve daha yukarı puan alabileceği de önemli bir konudur. Her bir inek için toplam puan değeri hesaplandıktan sonra hangi özellik iyileştirilmek isteniyorsa o özellik bakımından daha iyi olan inekler seçilerek o özelliğin iyileştirilmesine çalışılır. Buradan anlaşılacağı üzere doğrusal tanımlamaya ilişkin değerler, boğanın iyi veya kötülüğünü değil, hangi özellikleri kızlarına aktardığını gösterir. Diğer bir ifadeyle, ortalama değerin altında veya üstünde yer alması sadece tohumlanacak ineklerin özelliği bilindiğinde olumlu veya olumsuz olarak değerlendirilir. Örneğin; alçalan sağrı eğimine sahip bir inek için Basar uygun değil, ama diğerleri için uygun bir boğadır; çünkü, Basar kızlarına “alçalan sağrı eğimi” özelliğini aktarmaktadır.

Çizelge 3. Dış yapıya göre puanlamada her bir vücut kısmının değerlendirilmesinde göz önünde bulundurulan noktalar (Özcan, 1997)

Çizelge 4. Genel yapıya göre sınıflandırmada çeşitli beden kısımlarına verilecek ağırlık ve toplam puan

Beden kısmı
Puanı
Toplam puanda ki, Ağırlığı (%)
Ağırlığı
Süt tipi
81
15
12.15
Beden kapasitesi
82
20
16.40
Ayak ve bacak yapısı
79
25
19.75
Meme
84
40
33.60
Toplam
 
100
81.90

Çizelge 5. Damızlık sığırların puanlama metoduna göre sınıflandırılması

Puan
Anlamı
Yorumu
>90
Mükemmel
Bir inek ancak 3. buzağısından sonra bu puana ulaşabilir
85-89
Çok iyi
1.-2. Laktasyonda ki inekler en fazla 88 puan alabilirler. Bunlar içinden boğa anaları seçilir
80-84
İyi
Damızlıkta kullanım için seçilebilirler
75-79
Orta
Damızlıkta kullanılmaları mümkün
70-74
Yeterli
Damızlıkta kullanımda dikkat edilmeli
64-69
Zayıf
Sürüden çıkarılabilirler

B-DoğrusalTanımlama Metodu
Toplam 14 vücut özelliğine göre değerlendirmeye tabii tutulmaktadır. Bu sistemle ineklerin iyi veya kötü olarak tanımlanmasından ziyade dış görünüş özellikleri bakımından tanımlanmaya çalışılır.
Süt ırkı sığırları doğrusal tanımlamada kullanılan 14 karakterden sadece sağrı yüksekliği cm ile ölçülerek belirlenmekte olup diğerleri 1-9 arasında değer verilerek sınıflandırılmaktadır. Süt sığırlarınındış yapı özelliklerine göre seçimi konusunda toplam 18 özellik olmakla beraber her organizasyon kendisine göre belirli gerekli gördüğü kriterleri esas olarak belirlemiştir. Uluslar arası alanda kabul gören özellik sayısı 16 dır.
Endam (Vücut uyumu) Göğüs genişliği
Vücut derinliği Üçgen yapı
Ön meme bağlantısı Sağrı genişliği
Arka bacaklar arka görünüşü Ayak açısı
Arka bacakların yapısı Sağrı açısı
Ön meme başı yerleşimi Meme derinliği
Meme başı uzunluğu Meme arka yüksekliği
Meme orta askı bağları Arka meme başı yerleşim

Çizelge 6. Temel özellikler
Süt tipi
Tanımı
Olumlu
Olumsuz
Cidago
Yuvarlaklığı, keskinliği
Keskin
Yuvarlak
Kaburga aralığı
Açısı ve açıklığı
Geniş
dar
Harmoni
Vücut kısımlarının birbirine oranı
Çok
Az
İskelet
Kemiklerin yapısı
İnce
Kaba
Boyun
Uzunluğu, omuza bağlantısı, etliliği
Uzun
Kısa
* Harmoni: beden bölümleri arasındaki uyum, sırt çizgisinin düzgünlüğü, deri ve kıl yapısı ve genel görünüşü içerir.
Beden kapasitesi
Tanımı
Olumlu
Olumsuz
Sağrı yüksekliği
Vücut yüksekliği
142-153 (genç)
145-156 (yaşlı)
Beden derinliği
Beden kapasitesini gösterir
Derin
Dar
Göğüs genişliği
Beden kapasitesini gösterir
Geniş
Dar
Sağrı genişliği
Kuyruk sokumunun durumu
Geniş
Dar
Sağrı eğimi
Ön sağrıdan arka sağrıya doğru olan eğim miktarı
Hafif alçalan
Yükselen
Beden uzunluğu
vücut uzunluğu
Uzun
Kısa
Sağrı uzunluğu
Sağrı kemikleri uzunluğu
Uzun
Kısa
* Kusurlar: Gevşek omuz, zayıf bel ve sırt, dar göğüs, düşük kuyruk sokumu
Ayak ve bacak yapısı
Tanımı
Olumlu
Olumsuz
Tırnaklar
Kalınlığı, açıklığı, basış şekli, taban yüksekliği
Yüksek
Alçak
Arka bacak açısı
bacağın uyum içinde hafif açılı olması
Normal açılı
Dar veya dik açı
Arka bacak duruşu
bacakların birbirine göre durumu
Paralel , hafif dışa bakan
X bacaklılık
Diz
düzgünlüğü, gevşekliği, şişliği
Narin, ince
Şişkin, kaba
Bilek
bilek ve dirseğin kalınlığı, yumuşaklığı, güçlülüğü
Güçlü
Zayıf
Kemik yapısı
Kalınlığı, düzgünlüğü, güçlülüğü
Narin
Kaba
* Kusurlar: Hatalı ön bacak duruşu, O bacaklılık, Kasılma, şişlik, ayrık tırnak, felç
Meme
Tanımı
Olumlu
Olumsuz
Meme merkez bağı
Orta askı bağlarının belirginliği
Güçlü
Zayıf
Arka meme yüksekliği
Vulva dudakları alt ucu ile meme başlangıç mesafesi
Yüksek
Düşük
Arka meme genişliği
arka bacaklar arasından memelerin görünüşü
Geniş
Dar
Meme (tabanı) derinliği
İneğin ayak bileklerine göre meme başlarının durumu
Yüksek
Alçak(sarkık)
Ön meme bağlantısı
Ön memenin vücuda doğru nasıl bağlandığı
Güçlü
Zayıf
Ön meme başı yerleşimi
Ön meme başlarının birbirine göre durumu
Ortada veya hafif içe dönük
Dışa doğru veya birbirine çok yakın
Meme yapısı
Meme dokusunun durumu
Sütlü, yumuşak
Etli, kaba
Ön meme başı uzunluğu
Ön meme başlarının uzun veya kısa olma durumu
Orta
Çok kısa , çok uzun
Arka meme başı yerleşimi
Arka meme başlarının birbirine göre durumu
Ortada veya hafif içe dönük
Dışa doğru veya birbirine çok yakın
* Kusurlar: Ayrık meme, arka meme başları çok geride, meme başı biçimsiz, meme başı fistülü


Türkiye için tüm bu özellikler Tarım ve Köyişleri bakanlığı soy kütüğü talimatında tanımlanmış bulunmaktadır. Ancak bu özelliklerin hepsi değil bazılarının ıslah programında esas olarak alınmış olduğu anlaşılmaktadır. Mesela ABS 8 özelliği kullanırken Hollanda da 13 özellik ıslahta dikkate alınmaktadır. Gerek yetiştiriciyi ve gerekse tohumlayıcıyı etkilemek amacıyla kataloglarda genel olarak boğanın önemli özellikleri belirgin ve görünür bir şekilde öne çıkarılması yaygın bir uygulamadır. Bu nedenle toplam özellikleri iyi bilmek ve üzerinde durulacak özelikler ile sürüyü olumsuz etkileyebilecek özellikleri iyi inceleme gerekir

Şekil 4. Sağrı eğimi ve sağrı genişliği ile ayıklama oranı arası ilişkiler

Yapılan çalışmalarda doğrusal puanlar ile sürü ayıklama oranları arası ilişkilerin incelediği çalışmada sağrı eğimi bakımından en çok ayıklamanın 1-3 puan aralığı ile 79 puanlara sahip ineklerde gerçekleştiği belirlenmiştir (Şekil 4). Sağrı genişliği bakımından ise yine 4 puana sahip grupta yer alan ineklerin en az ayıklanan grubu oluşturduğu anlaşılmaktadır.

Resim 6. Meme özellikleri ile öne çıkan bir inek

Fonksiyonel Özellikler

Fonksiyonel tip özellikleri toplam masrafları azaltarak işletme karlılığını iyileştiren özellikler olarak tanımlanmaktadır (Kühn ve ark 2003). Son yılarda entansif süt sırığı yetiştiricileri uzun ömürlülük, meme sağlığı veya döl verim performansları gibi fonksiyonel tip özelliklerine ağırlık vermiş durumdadır. Sürü ömrü, somatik hücre sayısı, laktasyon persistensi, buzağılama kolaylığı, sağım hızı, sağımdaki davranış özelikleri, kızarının döl verim özellikleri, annelerin döl verimi gibi özellikleri olup bazı kataloglarda yer almaktadır. Bu özelliklerin işletme ekonomisine direkt katkıları yanı sıra, fonksiyonel özelliklerle ilişkili olan inek gönencesi gibi konularda sağladığı etkilerde söz konusudur. Ancak pek çok fonksiyonel özelliğin kayıt altına alınmasında güçlükler söz konusudur. Mesela buzağılama kolaylığı özelliğinde sadece subjektif değerlendirme sonuçların dayanılarak puanlama yapılmaktadır. olup. Hastalıklarla ilgili özellikler açısından ise kayıt konusunda sıkıntılar halen devam etmektedir.

Sınıflandırma Zamanı : Damızlık inekler ilk buzağılamalarını takip eden 1. -5. Ayarda sınıflandırılmalıdırlar. Aday boğaların sınıflandırılmasında ise kendi özelliklerinden çok kızlarına ait özelliklerden yararlanılır. Damızlık adayı boğalarda sınıflandırma 1 yaş dolayında iken yapılır. Sınıflandırmanın başarılı olabilmesi ve yetiştiricilerin onayının alınması amacıyla aday boğalar toplu olarak ve halka açık bir ortamda gerçekleştirilir. Aday boğalar büyüme özellikleri, damızlıkta kullanılmasını engelleyecek bedensel kusurlar gibi özellikler bakımından topluca değerlendirilir. Burada yapılan ön elemedir. Aday boğaların sınıflandırılma bakımından damızlık değerleri kızlarının özellikleri kullanılarak tahmin edilir. Aday boğaların her birisi için en az 5 farklı işletmede bulunan asgari 20 kızı sınıflandırma kapsamına alınır. Ayrıca bu kızların test tohumlamalarından doğmuş olması gerekir. Aday boğanın değerlendirilebilir kız sayısı 20 den fazla ise ve hepsinin değerlendirilmesi olanak dışı ise bunlar arasında farklı işletmelerde bulunan 20 kızı tesadüfî seçilerek değerlendirme yapılır.

Sonuç

Boğa seçimi anlaşılacağı üzere üzerinde çalışılması ve uzmanlaşılması gereken bir konuyu oluşturmaktadır. Özellikle buzağılama kolaylığı düvelerde büyük öneme sahip karakterlerde seçi daha farklı bir yapı arz etmektedir (Greiner, 2000). Bu nedenle düveler için boğa seçilirken çok daha farklı konuları dikkate alınması gerekmektedir. Öncelikle düveler için kullanılacak boğaların seçiminde doğum ağırlığı EPD değerine dikkat edilmelidir. Buna ek arak buzağılama kolaylığı da üzerinde durulması gereken diğer kriteri oluşturmaktadır. Buzağılama kolaylığı EPD değeri yardım gerektirmeyen doğumların yüzdeden sapmalar olarak ifade edilmektedir. Örneğin, A boğası buzağılama kolaylığı EPD değeri 100 ise ve B boğası için bu değer 105 olarak bildiriliyorsa B boğasının kullanılması durumunda müdahale gerektirmeyen doğumda %5 daha avantajlı olunacağı anlaşılmalıdır. Ancak yurtdışında ve Türkiye’de bazı firmalar bu güçlüğü çözmek amacıyla bir hizmet geliştirmiş olup sürünüz için uygun boğa seçimi programı adı altında hizmet sunmaktadırlar. Ancak burada işletme için bir maliyet söz konusu olup kullanımı halen sınırlı düzeydedir. Bu nedenle entansif sığır yetiştiriciliği işletmelerinde görev alacak kişilerin bu konuda temel bilgilerle donanmış olarak iş hayatına başlaması avantaj teşkil edecektir.

Alman Pedigrilerinde yer alabilecek kısaltmalara ve anlamları (Tamer ve İçöz, 1996)
BL: (Bovine Leucocyyte Adhesion Deficient) Sığırda bağışıklık sistemi zayıflığı;
DP: Dumps taşıyıcısı demektir Homozigot lduğunda embriyoların 6 haftalık yaşta ölümü söz konusudur
DLG: Düvenin anasına ait bilgilerde ise o ineğin ülke çapında düzenlenen bir gösteride ödül aldığını gösterir
HL7: En yüksek süt verimine 7'nci laktasyonda ulaştığını gösterir
MF: Mulefoot=Syndactylism Tehlikeli boyutta ayak problemini işaret etmekte olup topallığa neden olur, nadiren görülür
MT: ML yerine MT kısaltması kullanılması laktasyonun gün olarak verildiğini ifade etmektedir
N: boğanın kızlarından dolayı ödül almış olduğunun ifadesidir
L*: 75.000-99.999 kg arasında süt verdiği
LA:Pedigride 8/7 LA gibi görünür ve 7. laktasyonda 8 yavru alındığını veya 7. laktasyonu tamamladığını, 8. yavrusunun alındığını ve halen 8. laktasyonun da olduğunu, 8790 ise 7. laktasyon süt verim ortalamasını ifade eder.
RC : Siyah Alaca boğa ile döllense bile yavrunun kırmızı olabileceğini gösterir.
RF: Kırmızı renk faktörü, kırmızı gen taşıyıcısı
RL: %3.8 yağlı olmak üzere 50.000-74.999 kg arasında süt verdiğini ifade eder
RL**: 100.000 kg.dan fazla süt verdiğini ifade eder.
RZM: Relatif süt damızlık diğeri demek olup RZM 115 gibi veya sonda yer alan 3 rakamı bu değeri ifade eder.
TD: boğanın Dumps tan ari olduğunu gösterir
TL: BLAD dan ari olduğunu gösterir
VB: bölgesel veya soy kütüğü müsabakalarında ödül aldığını gösterir.
ZW: Aktüel damızlık değer olup devamındaki rakamlar bu boğanın döllerine aktarabileceği verim özellikleridir
ZKZ: buzağılama aralığı
Resmi Holstein Pedigrileri kısaltmaları
A-Value : Her bir özelliği için populasyondaki 0-9 arası puanı
ACF:İneğin toplam kayıt sayısı, veya kaç kez doğurduğu
AVM: Süt için populasyondaki 0-9 arası puanı
AVF: Yağ için populasyondaki 0-9 arası puanı
AVP: Protein için populasyondaki 0-9 arası puanı
AVT:Tip için populasyondaki 0-9 arası puanı
BL: Bovine Leucocyyte Adhesion Deficieny, Sığırda bağışıklık sistemi zayıflığı
BD: Bulldog
B/R: Hayvanınkırmızı renkli olma ihtimali
C: Dönüştürülmüş tip değerlendirme sonucu
CTPI: İnek için Süt tipi özelliği
DCRM: Süt için veri toplama ve sınıflama
DCRC: Komponentler için veri toplama ve sınıflama
DF: Cücelik
DP: Deficiency of uridine Monophosphate Synthase (DUMPS)
FLC: Ayak ve bacak yapısı
HL: Hairless
I: Laktasyon sırasında enjeksiyon kullanıldığını
IS: Imperfect Skin
LC:laktasyon sayısı
LIFE: Hayatında bir defa 100.000 poundan fazla süt verimi olduğunu ifade eder.
LPI: Yaşam boyu yararlılık oranı
M: MACE tip değerlendirme sonucu
MF: Tehlikeli boyutta ayak problemi, topallık
MACE(Multiple Across Country Evaluations)Ülke çapında çoklu değerlendirme sonucu
NM: Net Merit
PG: Gebelik süresi uzama problemi
PT: Pink tooth (Porphyria)
RC: Kırmızı renk taşıyıcısı
RHA: Kayıtlı Holstein ebeveyni
RHA-NA: Kayıtlı Holstein ebeveyni -Kuzey Amerika
RHA-I: Kayıtlı Holstein ebevyni-Uluslararası
PL: Verimle devam ettiği yıllar
PTA: Genetik üstünlüğünü döllerine aktarma derecesi
PTA$: Dolar olarak PTA Milk/Fat/Protein
PTA%: % olarak PTA Milk/Fat/Protein
PTPI: Gençler için ana ve babalarına ait TPI ın toplanıp ikiye bölünmesi ile pedigriden hesaplanan değer
#: Ebeveynden hesaplanmışbir verir
R: Güvenirlik
SCS: Somatik Hücre sayısı
T: Tipi
TD: Boğanın DUMPS dan ari olduğunu gösterir.
TEV:Toplam ekonomik değeri
TL:Boğanın Bladdan ari olduğunu gösterir.
TM: Boğanın mule-foot dan ari olduğunu gösterir
TPITM: Süt tipi özelliği
TR: Boğanın kırmızı renkten ari olduğunu gösterir.
UDC: Meme yapısı
V:İnceleme testinin laktasyon sırasında yapıldığını gösterir
CTPI: İnek Toplam performans indeksi
DHR: Sütçü sürüleri geliştirme birliği verim kayıtları
F: Yağ verimi
FAT: Yağ
FLC: Ayak-bacak kompozit değeri
M: Süt verimi
MILK: Süt
P: Protein verimi
PRT: Protein
PTPI: Tahmin edilen Toplam performans indeksi
PTA: Tahmin edilen aktarma yeteneği
PTAT: Tahmin edilen sütçülük fiziksel özellikleri aktarma yeteneği
PTA$: Dolar cinsinden PTA
R : Güvenirlik
T: Sütçülük fiziksel özellikleri
TPI: Toplam performans indeksi
UDC: Meme kompozit değeri
X:Sağım sayısı
Kanada kataloglarında kullanılan kısaltmalar
CDN: Kanada sütçülük organizasyonu
EBV: Tahmini damızlık değeri
ETA:Tahmini döllere aktarma yeteneği
FLC: ayak ve bacak yapısı
HL: Sürü ömrü
LPI: Yaşam boyu yararlılık oranı
PTAT: Tahmin edilen sütçülük fiziksel özellikleri aktarma yeteneği
TEV: Toplam ekonomik değeri
TPI: Verim tip özelliği
TRAP: Ergin yaşa göre düzeltilmiş ve makro çevre faktörlerine göre düzeltilmiş süt verimi
UDC: Meme yapısı
USDA: Birleşmiş milletler, Ziraat Bölümü

Kaynaklar
Anonim, 1995. Type. Veepro Magazine, April 1995, Volume 22. http://parallel.park.org/Netherlands/pavilions/typical_dutch/cows/cattle/classification/type.html (26.12.2006)
Anonim, 1998. Türkiye Damızlık Sığır Yetiştiricileri Birliği Boğa katalogu-1998.Şehit Adem Yabvuz Sokak 10/20 Kızılay, Ankara.
Greiner, S., 2000. Bull Selection for Heifers. http://www.ext.vt.edu/news/periodicals/livestock/aps-00_02/aps-0184.html. 21.02.2007
Hamoen, A.I.,1996. Final score. Veepro Holland April, 1996, Nr:25 page:16-17.
Huwe, J, Huwe, D., 2000. Getting the most for your invesment. www. Holsteinusa.com/html/ped-read.html
Jong D.G.İ., 1994. The importance of legs and fett. Veepro Holland April, 1994, Nr:21page:20-21.
Kumlu, S., 1999. Damızlık ve kasaplık sığır yetiştirme. ISBN:975-96864-0-6. Setma matbaacılık, Karanfil sokak 18/18 Kızılay-Ankara.
Kühn, Ch., Bennewitz, J., Reinsch, N., Xu, N., Thomsen, H., Looft, C., Brockmann, G. A. , Schwerin, M.,, Weimann, C., Hiendleder, S. , Erhardt, G., Medjugorac, I., Förster, M., Brenig,_ B., Reinhardt, F., Reents, R., Russ, I., Averdunk, G., Blümel, J., Kalm E., 2003. Quantitative Trait Loci Mapping of Functional Traits in the German Holstein Cattle Population. J. Dairy Sci. 86:360–368
Özcan, K., 1996. Damızlık Sığır yetiştiriciliğinin anahtarı, Boğa katalogları ve kullanımı. Türk Holstein Friesian Yetiştiricileri Dergisi, Yıl:2,Sayfa:6-7,15 Eylül, 1996.
Özcan, K., 1997. Damızlık inekleri dış görünüşlerine göre sınıflandırmada yenilikler. Türk Holstein Friesian Yetiştiricileri Dergisi, Yıl:3, Sayfa:6-7, 15 Aralık, 1997.
Scott P. G. 2005. Bull Selection - Do Your Homework. http://www.ext.vt.edu/news/ periodicals/livestock/aps-05_12/aps-279.html (12.06.2006)
Şekerden, Ö., Özkütük,K., 1997. Büyükbaş hayvan yetiştirme. Ç.Ü.Z.F ders kitabı No:C-122, Adana.
Tamer, Ö.S., İçöz, Y., 1996. İdeal gebe düve seçimi nasıl yapılmalıdır. T.C. Tarım ve Köyişleri Bakanlığı, Tarımsal Üretim ve Geliştirme genel Müdürlüğü Hayvansal Üretimi Geliştirme Dairesi Başkanlığı.,
TKB, 2000. Damızlık süt sığırlarında soy kütüğü talimatı. T.C. Tarım ve Köyişleri Bakanlığı, Tarımsal Ürtetim ve geliştirme Genel Müdürlüğü yayınları.
Yarkın, İ., 1961. Sığır yetiştirmesi. At.Ünv. yayınları No:18, ZX.F. Ders kitapları serisi
DİĞER BİLGİLER
SUT SIGIRCILIĞI-BESLEME
RASYON HAZIRLAMA
RASYON PROGRAMLARI
SUT SIĞIRCILIĞI-ÜREME
HAYVAN BESLEME - GENEL
SÜT KALİTESİ
Site İstatistikleri
Online: 448
Günlük: 428
Aylık: 6784
Yıllık: 6784
Toplam: 6784